بورس کالا نه تنها بستری برای معاملات بزرگ و عمدهفروشی است، بلکه به عنوان یک ابزار مهم در سیاستگذاری اقتصادی و مدیریت عرضه و تقاضای کالاها نیز نقش دارد. بورس کالا، از طریق افزایش شفافیت و کارایی در بازارهای کالایی به بهبود اقتصاد ملی و حمایت از تولید داخلی کمک میکند. در این مقاله جامع قصد داریم در ارتباط با مزایا، معایب، انواع قراردادها و به طور کلی، هر اطلاعاتی که در زمینه بورس کالا نیاز دارید، صحبت کنیم.
بازاری سازمانیافته است که در آن کالاهای فیزیکی و مواد اولیه مانند فلزات، محصولات کشاورزی، فرآوردههای نفتی و پتروشیمی و دیگر مواد اولیه خرید و فروش میشوند. در این بازار، معاملات بهصورت قراردادهای استاندارد انجام میگیرد و قیمتها تحت تأثیر عرضه و تقاضا تعیین میشوند. معاملات در بورس کالا در ساعات خاصی انجام میشوند که در ادامه جدول ساعات معاملات آورده شده است.
| نام بازار مالی | روزهای کاری | ساعات کاری |
| بازار قراردادهای مشتقه (آتی و اختیار معامله) کالا | شنبه-چهارشنبه | ۱۰:۰۰-۱۷:۰۰ |
| پنجشنبه | ۱۰:۰۰-۱۶:۰۰ | |
| معاملات نمادهای گواهی سپرده کالایی محصولات کشاورزی | شنبه-چهارشنبه | ۰۸:۳۰-۱۵:۳۰ |
| معاملات نمادهای گواهی سپرده کالایی سکه تمام بهار آزادی تحویل یک روزه | شنبه-چهارشنبه | ۱۲:۳۰-۱۵:۳۰ |
| تالار پتروشیمی | شنبه-چهارشنبه | ۱۳:۳۰ |
| تالار محصولات کشاورزی | شنبه-چهارشنبه | ۱۳:۰۰ |
| تالار فرآوردههای نفتی | شنبه-چهارشنبه | ۱۲:۰۰ |
| تالار محصولات صنعتی و معدنی | شنبه-چهارشنبه | ۱۱:۰۰ |
| بازار فرعی | شنبه- چهارشنبه | ۱۲:۳۰ |
| تالار حراج بازار | شنبه-چهارشنبه | ۱۴:۳۰ |
| تالار معاملات مناقصه | شنبه- چهارشنبه | ۱۴:۳۰ |
| تالار صادراتی | شنبه- چهارشنبه | ۱۱:۳۰ |
| تالار بورس طلا | شنبه- چهارشنبه | ۱۲:۳۰ |
| تالار پریمیوم | شنبه- چهارشنبه | ۱۴:۳۰ |
این بازار با ایجاد یک بستر شفاف و منظم برای معاملات، از ایجاد انحصار و دلالی در بازارهای کالا جلوگیری میکند و به تنظیم بازار و کشف قیمت منصفانه کمک میکند. همچنین، با ارائه ابزارهای مالی مختلف مانند قراردادهای آتی و اختیار معامله، به کاهش ریسک نوسانات قیمت برای تولیدکنندگان و مصرفکنندگان کمک میکند.
اگر بخواهیم یک تعریف ساده از بورس کالا داشته باشیم، میتوانیم بگوییم بورس کالا فضایی است برای مجموعهای از عرضهکنندگان و تقاضاکنندگان که برای خرید و فروش کالای خاصی به شکلهای مختلف با توجه به ماهیت کالا به آن بازار وارد میشوند. همچنین یکی دیگر از ویژگیهای این بازار که میتوان به این تعریف اضافه کرد، قانونمند بودن این بازار است. شاید اگر هدف این بازار را به این تعریف اضافه کنیم، تعریف ما از این بازار کامل شود.
همانطور که گفته شد بازار بورس نمیتوانست نیاز بسیاری از افرادی که در بازار سنتی فعالیت میکردند را تامین کند؛ بنابراین بورس کالا به دنبال تشکیل بازاری کامل در جهت رفع ایرادات بازار سنتی به وجود آمد.
در ادامه به چند مورد از دلایل و ضرورت پیدایش این بازار اشاره خواهیم کرد.
انواع مختلفی از کالاها و مواد اولیه در بورس کالا معامله میشوند. این کالاها به چند دسته اصلی تقسیم میشوند:
این دستهبندیها به خریداران و فروشندگان کمک میکند تا بهراحتی کالای مورد نظر خود را در یک بازار شفاف و منظم معامله کنند.
بازار بورس کالا با هدف رفع کاستیهای بازار سنتی در جهت توسعه مبادلات کالایی و اضافه کردن کاربردهای بیشتر بهمنظور ایجاد بستری جامع ایجاد شده است. این بازار یکی از ۵ بورس فعال در ایران است.
در سال ۱۳۸۲ شورای عالی بورس اقدام به راهاندازی و گسترش بورسهای کالایی در ایران نمود. بورس فلزات در شهریور ۱۳۸۲ و بورس کالای کشاورزی در شهریور ۱۳۸۳ آغاز به فعالیت کردند.
بر مبنای قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران و با تصویب شورای عالی بورس، شرکت بورس کالای ایران در آذر ۱۳۸۵ با درهم آمیختن بورس فلزات و بورس کالای کشاورزی تشکیل شد و پس از پذیرهنویسی و برگزاری مجمع عمومی، از مهر ۱۳۸۶ کار خود را زیر نظر سازمان بورس و اوراق بهادار آغاز کرد.
پس از تشکیل بورس کالا، افراد در حوزههای مختلف وارد شده و اقدام به معاملات محصولات مدنظر خود کردند. طبق تجربه این افراد، این بازار نسبت به بازار سنتی مزایای زیادی دارد. در ادامه به چند مورد از این مزایا اشارهشده است:
بهطورکلی بورس کالا سعی در ایجاد یک بازار مدرن دارد که این بازار منشأ و مرجع قیمتگذاری برای بازار آن کالا در کشور باشد، بورس کالا بازار امنی را برای کالاهای فیزیکی برای همگان ایجاد کرده است. بورس کالا با توجه به تغییرات سبک زندگی و نیازهای گوناگون جامعه، جهت پوشش دادن ریسکها و جبران نقصهای موجود در بازار سنتی به طراحی ابزارهای معاملاتی گوناگون میپردازد.
قراردادها در بورس کالای ایران به ۵ دسته کلی تقسیم میشوند:
نام دیگر قرارداد نقدی، تحویل فوری است؛ زیرا در این قرارداد، خریدار کل مبلغ را همراه با کارمزد کارگزار پرداخت کرده و عرضه کننده نیز در سه روز محصول را به خریدار تحویل میدهد.
خریدار مبلغ را پرداخت میکند؛ اما زمان تحویل، روزی است که با تایید طرفین در قرارداد مشخص شده است. تحویل محصول در آینده انجام میشود؛ اما تسویه آن در همان ابتدای انعقاد قرارداد صورت میگیرد. این نوع قرارداد، توافقی مرسوم در بازار کالای بورس است.
خریداران میتوانند مبلغ توافق شده را به صورت نسیه و در زمانبندیهای معین شده پرداخت کنند. تحویل کالا نیز سه روز بعد از انعقاد قرارداد انجام میشود.
تمامی موارد ذکر شده در این نوع قراردادها، از پرداخت وجه تا تحویل کالا، در آینده و در هنگام رسیدن زمان معامله انجام میشوند.
قراردادی است که یک نفر حق معامله فرد دیگری را خریداری میکند. این قرارداد در ۲ عنوان مختلف (اختیار خرید و اختیار فروش) منعقد میشوند.
اگر بخواهیم بورس کالا و انواع مختلف بازارهای بورس کالا را در یک نگاه توضیح دهیم، شکل زیر گویای این مطلب خواهد بود.
همانطور که در شکل بالا مشخص شده است بازار فیزیکی، بازار فرعی، بازار مشتقه و بازار مالی از اجزای مهم بورس کالا هستند. در ادامه تعاریفی کلی از این بازارها را بیان میکنیم.
بازار فیزیکی با هدف معامله کالا در بورس و تحویل آن شکل گرفته است. ماهیت این بازار به بازار سنتی از نظر تحویل کالا شبیه است؛ اما با سازوکارهای پیشرفته و کاملتر. در بازار فیزیکی ۴ دسته اصلی گروههای کالایی در بورس عرضه میشوند. نکته قابلتوجه این است که بیشترین ارزش معاملات در بورس کالا، در بازار فیزیکی رقم میخورد. این بازار فقط با هدف فراهم کردن فضایی جهت تشکیل بازاری برای عرضه کنندگان (صنایع بالادستی) مواد خام (مانند محصولات پتروشیمی، محصولات پالایشگاهی، محصولات فلزی و محصولات کشاورزی) و تولیدکنندگان (صنایع پاییندستی) شکل گرفته است.
مواد تولیدی پتروشیمیها در بورس کالا عرضه میشود. در این بازار، پتروشیمیها بهعنوان عرضه کنندگان، مواد تولیدی خود را در گریدهای مختلف عرضه میکنند و خریداران نیز تولیدکنندگانی هستند که این مواد را بهعنوان مواد اولیه کارخانه خود مورد استفاده قرار میدهند. در این بازار محصولاتی مانند محصولات پلیمری و شیمیایی از قبیل پلی اتیلنها، پلی پروپیلنها، گریدهای PET، گرید استایرن مونومر و … دادوستد میشود.
در بازار صنعتی و معدنی، محصولاتی مانند فولاد، سنگ آهن، مس و آلومینیوم، میلگرد، تیرآهن و .. عرضه میشود.
در این بازار محصولاتی مانند وکیوم باتوم، لوب کات، گوگرد کلوخه و گرانوله، قیر و …. معامله میشود.
در این بازار محصولاتی مانند گندم خوراکی، جو، ذرت دانهای، جوجه یک روزه گوشتی و … عرضه میشد. این بازار به خاطر عرضه برخی محصولات استراتژیک و رشد تقاضا برای این محصولات در بازار بورس کالا، فعلا غیرفعال است.
این بازار نیز سازوکاری شبیه بازار فیزیکی دارد. هم از نظر ماهیت اصلی آن یعنی معامله جهت تحویل کالا و هم از نظر سازوکارهای تسویه و قانونمند بودن آن شبیه به بازار فیزیکی است. تنها تفاوت این بازار با بازار فیزیکی این است که این بازار باهدف بهرهمند شدن طیف وسیعتری از بازار کالایی کشور از مزایای بورس کالای ایران، با مقررات آسانتری در خصوص قواعد پذیرش کالا راهاندازی شده است.
بازار مشتقه را نوع جدیدی از بازار بورس کالا میتوان تعریف کرد که با توجه به نیاز بعضی بازارها و ماهیت کالاها دست به تعریف ابزار جدیدی برای معامله این کالاها زده است. این بازار از ابزارهایی مانند قراردادهای آتی و قراردادهای اختیار معامله برای تعریف جدیدی از معاملات بورس باهدف شکلگیری بازار برای طیف جدیدی از سرمایهگذاران شکل گرفته است.
در این بازار یک دارایی پایه که قراردادها بر روی آن منتشر میشوند، تعریف میشود. این دارایی پایه میتواند محصولات کشاورزی، انواع فلزات و انواع فراوردههای نفتی باشد. در ایران نخستین بازار قراردادهای آتی بر روی سکه و محصولات کشاورزی مانند زعفران شکل گرفت.
رفتهرفته در این نوع معاملات محصولات دیگری نظیر پسته نیز افزوده شد. مخاطبان این بازار طیف بزرگتری از سرمایهگذاران خرد هستند که تمایل به سرمایهگذاری در این ابزار جدید را دارند.
۴) بازار مالی
این بازار نیز با هدف جذب سرمایههای سرگردان در جهت تامین مالی بخش تولید در کشور در بورس کالای ایران شکل گرفته است. در این بازار ابزار مختلفی طراحی شده که هر کدام از این ابزار با توجه به ماهیت آن بازار و کالای قابل معامله در آن بازار به وجود آمده است. بازار مالی به سه بخش سلف موازی استاندارد، گواهی سپرده کالایی و صندوقهای سرمایهگذاری کالایی تقسیم میشوند.
اوراق سلف موازی استاندارد که به پشتوانه محصول تولیدی بنگاههای اقتصادی قابلانتشار است، بهعنوان ابزاری مناسب توسط مجموعه بازار سرمایه ایران به اقتصاد کشور معرفی شده است. این اوراق شامل ویژگیهای زیر است:
تامین مالی بلندمدت صنایع بالادستی (گسترش خط تولید و افزایش سرمایهگذاری ثابت علاوه بر تامین سرمایه در گردش)
امکان بهرهگیری از سرمایههای عمومی در تامین مالی صنایع
سود تضمینشده برای سرمایهگذار
امکان معاملات ثانویه و وجود بازارگردان برای تضمین نقد شوندگی اوراق با حداقل سود تعیینشده
یکی دیگر از ابزارهای بازار مالی گواهی سپرده کالایی است. این اوراق اولین بار برای کمک به تامین مالی در بخش کشاورزی کشور در ایران طراحی شد؛ البته این اوراق یا به اصطلاح قبض انبار با توجه به تجربه موفق جهانی، اولین بار برای کمک به تامین مالی در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار گرفت. مخاطبان این اوراق دو گروه هستند. گروه اول مصرفکنندگان هستند که پس از خرید اوراق میتوانند محصول خود را تحویل بگیرند. گروه دوم سرمایهگذارانی هستند که قصد تحویل فیزیکی آن را ندارند و فقط تا سررسید این اوراق از نوسانات قیمتی آن استفاده میکنند.
صندوقهای سرمایهگذاری کالایی یکی از ابزارهای مالی نوین هستند که به سرمایهگذاران این امکان را میدهند، به جای خرید و نگهداری کالای مورد نظر و تحمل هزینههای حملونقل، انبارداری و خسارتهای احتمالی آن، اوراق این صندوقها را خریداری کنند.
با خرید این اوراق، سرمایهگذار در عین داشتن مالکیت کالای مورد نظر، مسئولیت نگهداری آن کالا را بر عهده ندارد. بهعبارتدیگر، این صندوقها بخش قابلملاحظهای از وجوه گردآوریشده خود را به سرمایهگذاری در کالایی خاص اختصاص میدهند و علاقهمندان به سرمایهگذاری در آن کالای خاص، اقدام به خرید واحدهای این صندوقها میکنند.
از صندوقهای سرمایهگذاری کالایی میتوان به ۲ صندوق طلا و زعفران اشاره کرد. صندوق زرین آگاه با نماد مثقال، یک صندوق سرمایهگذاری با دارایی بر پایه طلا است که سرمایهگذارانی که ریسکپذیری معتدلی دارند، میتوانند از این صندوق استفاده کنند.
همانطور که گفته شد، شما با خرید صندوق زرین آگاه میتوانید بدون نگرانی از مراقبت و نگهداشت طلای فیزیکی، بر روی طلا سرمایهگذاری کنید.
بورس کالا با ایجاد شفافیت، نقدشوندگی و امکان دسترسی به بازارهای بزرگتر، برای تمامی این گروهها یک ابزار کارآمد و مهم است.
برای فعالیت در بورس کالا از طریق کارگزاری آگاه، ابتدا باید کد مخصوص دریافت کنید؛ مدارک مورد نیاز برای مشتریان حقیقی و حقوقی متفاوت است. پس از تکمیل مدارک و فرمهای لازم، میتوانید با مراجعه به شعب آگاه در سراسر کشور، کد بورس کالا را دریافت کنید.
مراحل ورود به بورس کالا برای اشخاص حقیقی به شرح زیر است. اشخاص حقوقی باید مدارک مورد نیاز را به صورت حضوری به یکی از شعب کارگزاری ارائه کنند:
پس از انجام این مراحل، ثبتنام شما در بورس کالا تکمیل شده و کد بورس کالا به شماره همراه شما پیامک میشود.
بعد از دریافت کد آتی کالا و انتخاب بازار دلخواه، میتوانید در زمان معاملات مختص به بازار مورد نظر با انجام پنج مرحله زیر معامله کنید:
معاملات در بورس کالا از شنبه تا چهارشنبه انجام میشود و ساعات معاملات بسته به نوع بازار متفاوت است. به طور کلی، ساعت کاری، بر اساس نوع بازار و تالار معاملاتی بین ساعات ۸:۴۵ الی ۱۷ معاملات انجام میشود.
پس از طی مراحل ثبتنام، میتوانید در بورس کالا معامله کنید. مراحل معامله در بورس کالای ایران به ترتیب زیر است:
قبل از ورود به بورس کالا و معامله در آن، باید به نکات زیر توجه کنید:
– بعضی کالاها محدودیت حداقل حجم دارند.
– بعضی شرکتها نیاز به استعلام یا تاییدیه از مراجع مربوطه دارند.
– بعضی کالاها نیاز به اخذ مجوز از مراجع مربوطه دارند. بهطور مثال، کالاهای تولیدی پتروشیمیها و بعضی کالاهای دیگر نیاز به ثبتنام مشتری در سامانه بهینیاب وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) و تایید و ارسال سهمیه به بورس توسط بهینیاب دارند.
– بعضی کالاها نیاز به پروانه بهرهبرداری، گواهی استاندارد اجباری یا معرفی توسط وزارت صمت یا سایر ارگانها دارند.
مشتری پس از انجام معاملات در بورس کالا باید وجه معامله را ظرف سه روز کاری تسویه کند تا مراحل خرید تکمیل شود. وجه معامله باید تا پایان ساعت ۱۵ روز سوم معامله تسویه شود. علت این امر آن است که کارگزاریها قبل از ساعت ۱۵ روزهای کاری باید فیشهای واریزی و مدارک قراردادها را به اتاق پایاپای ارسال کنند.
لازم به ذکر است که مهلت تسویه انواع کالاهای عرضه شده در بورس با یکدیگر متفاوت است. برای مثال، قراردادهای صادراتی بورس کالا از ۵ تا ۱۰ روز کاری پس از معامله مهلت دارند تا تسویه شوند.
فسخ قرارداد در صورتی انجام میشود که مشتری پس از سه روز کاری وجه معامله را تسویه نکند. در این شرایط، خریدار باید درصد مشخصی از مبلغ معامله را همراه با کارمزد طرفین واریز کند.
برای صدور کد مشتریان حقوقی و حقیقی ایرانی، نیاز به مدارک و مراحلی است که در زیر آمده است:
تکمیل فرم درخواست کد مشتری نزد کارگزار
مدارک هویتی شرکت شامل:
بورس کالا در ایران بهعنوان یک بازار رسمی برای معامله کالاها و محصولات مختلف، نقش مهمی در بهبود شفافیت و کشف قیمت عادلانه دارد. این بازار با ایجاد بستری برای داد و ستد کالاهای متنوع، از جمله محصولات صنعتی، معدنی، کشاورزی و پتروشیمی، به افزایش نقدشوندگی و کاهش ریسکهای معاملاتی کمک میکند. بورس کالا با ارائه ابزارهای مالی متنوع و پیشرفته، مانند قراردادهای آتی و اختیار معامله، فرصتهای جدیدی را برای سرمایهگذاری و مدیریت ریسک فراهم میسازد. این بازار با توسعه و بهبود مداوم، میتواند به یکی از عوامل کلیدی در رشد پایدار اقتصاد ایران تبدیل شود.
با توجه به زیرساختهای قانونی و مقرراتی که در بورس کالا وجود دارد، این بازار توانسته است اعتماد فعالان اقتصادی را جلب کند و به یکی از ارکان اصلی اقتصاد کشور تبدیل شود. نقش بورس کالا در تنظیم بازار داخلی و همچنین تسهیل صادرات، بسیار پررنگ است و به ایجاد تعادل در عرضه و تقاضای محصولات کمک میکند. در نهایت، بورس کالا به عنوان ابزاری برای مقابله با واسطهگریهای غیرضروری عمل میکند. این امر نه تنها به حفظ منافع تولیدکنندگان و مصرفکنندگان کمک میکند، بلکه به ارتقاء سطح شفافیت اقتصادی در کشور نیز منجر میشود.
سوالات متدوال
برای فعالیت در بورس کالا، لازم است کد مخصوص دریافت کنید. مدارک لازم برای مشتریان حقیقی و حقوقی با هم متفاوت است. پس از تکمیل مدارک و فرمهای مورد نیاز، با مراجعه به شعب آگاه در سراسر کشور، میتوانید برای دریافت کد بورس کالا اقدام کنید.
در بورس کالا امکان معامله در بازارهای مختلف وجود دارد که دستهبندی کلی آنها به شرح زیر است:
بازار فیزیکی، بازار فرعی، بازار مالی، بازار مشتقه، کالاهای بازار فرعی
مهمترین مزایای بورس کالا به شرح زیر است:
قانونمند، قابل نظارت و شفاف، شفافیت قیمت بر اساس عرضه و تقاضا، تضمین و تسهیل معامله، مدیریت ریسک، ایجاد بازار مستقیم و عدم نیاز به بازاریابی و فروش، امکان طراحی ابزارهای مالی جدید برای بازارهای مختلف
معامله در بورس کالا در روزهای شنبه الی چهارشنبه انجام میشود و با توجه به نوع بازار مورد نیاز، ساعات معاملات نیز متغیر است. بر اساس نوع بازار و تالار معاملاتی بین ساعات ۸:۴۵ الی ۱۷ معاملات انجام میشود.
بعد از دریافت کد بورس کالا و انتخاب بازار دلخواه، در زمان معاملات مختص به بازار مورد نظر با انجام پنج مرحله، امکان معامله وجود دارد:
۱-ثبت سفارش ۲- تعیین قیمت ۳- انجام معامله۴- تسویه پول کالا ۵- دریافت کالا
با توجه به نوع بازار و کالای مورد نیاز، بازه نوسان قیمتها از قیمت پایه تا سقف رقابتی مشخص و بر اساس نظر قانونگذار تعیین خواهد شد. برای بعضی از کالاها سقف محدود به قیمت پایه است، برای بعضی دیگر طبق نظر قانونگذار سقف تعیین میشود. در بعضی موارد نیز سقف مشخصی وجود ندارد و معاملات به صورت مزایده انجام خواهند.
